Så er vi ved vegs ende. I 1973 kom den femte og siste filmen i Planet of the Apes-serien. Battle for the Planet of the Apes knyter saman nokre av trådane frå tredje og fjerde film (Escape og Conquest) med første og andre film (Planet of the Apes og Beneath).

Battle er ingen elegant film, meir ein elefantfilm, utan tyngde. Med unnatak av ei scene der apane besøker ruinane av ein storby utspelar handlinga seg på eit jorde ved ein skog og under grunnen i storbyen. Det einaste spektakulære miljøet som blir presentert er ruinane som apane passerer ved besøket til storbyen. Eg spekulerte for meg sjølv om det var her busjettet på 1.7 millionar dollar hadde gått, for til resten av filmen såg det ikkje ut som at det var.

For å ta eit steg tilbake, Battle handlar om åra etter Conquest. Det har gått tjue år, ein større krig har herja og storbyen har blitt radioaktiv og uleveleg. Apane og nokre gjenlevande menneske lev i lag på eit jorde eit stykke ut på landet. Bufellesskapet er ikkje fritt for konfliktar, menneska blir undertrykte, sjimpansane og gorillaene har ulik oppfatting av kva styresett apane er best tent med. Problemet blir vanskelegare å løyse når ein trussel utanfrå viser seg.

Det dukkar opp interssant historikk innimellom, saker og ting som kan vere med å bygge ut POTA-universet. Men grunna mangelen på kvalitet i presentasjonen blir dette for den spesielt interesserte, eventuelt den som har sett for seg å sjå filmserien. Det er ikkje dei største spørsmåla som blir besvart heller. Dette er den svakaste filmen i serien utan tvil, og ein stor nedtur frå Conquest som J. Lee Thompson òg stod for regien bak.

Eg har skrive lite om førre møte med kvar enkelt Planet of the Apes-film under gjensyna eg har hatt med Planet of the Apes, Beneath og Escape. Grunnen er at innlegga skal stå på eigne bein i forhold til meiningane eg har om filmane i dag. Men med Conquest of the Planet of the Apes hadde eg ei merkbar betre oppleving denne gongen til at eg vil nemne det. Ved førre møte gjekk det berre nedover frå første filmen og utover, men denne gongen tok det seg betrakteleg opp frå Escape til Conquest.

Den positive overraksinga Conquest var har utspel i fleire faktorar. Nedturen med førre film og dei låge forventingane spela inn her. Og den splitter nye Rise of the Planet of the Apes låg i bakhovudet og eg var nok ekstra interessert i å finne likskapar mellom desse to origins-filmane. Og med emna til å la fantasien overstyre dei mindre realistike apekostyma, som eg samtidig meinar er godt laga, blir den brutale sida i handlinga til Conquest meir framtredande når eg ser den denne gongen.

Vi møter apen Caesar, barnet til Cornelius og Zira frå dei førre filmane. Caesar har blitt vaksen og har arva intelligensen og taleemna frå foreldrene, men som trussel mot samfunnet har han blitt halde skjult av sirkusdirektør Armando for å beskyttast.

Vi er forresten komme til tidleg 1990-tal, alle hundar og kattar har blitt utrydda av eit virus. Apekattar erstatta desse som husdyr, og tok etter kvart over lett arbeid som rydding, vasking og servering då dei viste seg intelligente nok til dette over tid.

Conquest er ein film om Caesar sitt opprør mot undertrykkinga apane opplever og er i prinsippet den gamle filmserien sin Rise of the Planet of the Apes. Utover opprøret er derimot forskjellige. Rise står på eigne bein med Conquest blir best med litt bakhistorikk, som vi har fått frå Planet of the Apes, Beneath og Escape.

Med det som skjedde på slutten av førre film i serien, Beneath the Planet of the Apes, var det ein større vri som måtte skje for at historia skulle kunne halde fram. Slik blei det til at handlinga i Escape from the Planet of the Apes går føre seg i USA på vår tid.

Eit romskip landar i havet utanfor California og ut av det stig tre apekattar frå framtida. Vi kjenner dei som Zira og Cornelius frå dei to tidlegare filmane og blir introdusert for Milo (ikkje til å forvekslast med Baby Milo på plakaten). Verda er ikkje klar for å ta i mot intelligente apekattar frå framtida og det går som det må gå, dei blir stempla som ein trussel og ting går ikkje så bra.

Escape tyr til enkle løysingar og er langt mindre spektakulær enn Planet of the Apes og Beneath. Sett til California på 1970-talet i avgrensa omgivnader opplever eg den som nærare TV i estetikken og oppbygging. Men etter den halverte Box Office inntekta Beneath hadde frå Planet of the Apes er nok eit redusert budsjett ingen overraskande vending.

Trass i lågare budsjett, Escape står fram som eit forhasta prosjekt for å mjølke Planet of the Apes-franchisen mest mogleg før det er for seint. Den er forsåvidt heilt grei på ein skala frå ein til ti, men utelukkande som eit stykke informasjon i eit større fiksjonsunivers. Og rolla den har for å byggje opp til neste film er òg viktig nok til å godkjenne eksistensen.

Dommen er ikkje overvelande akkurat, men Escape er like fullt ein del av filmserien. Andre grunnar til å sjå den kan eg ikkje finne.

Beneath the Planet of the Apes kom to år etter Planet of the Apes og tek opp igjen tråden der førre film slutta. Apeplaneten får besøk av eit andre romskip, som reiste frå jordkloten kort tid etter Liberty 1 med Taylor (Charlton Heston). Kapteinen på skipet, Brent (James Franciscus), tek over rolla som protagonist og følgjesvenn med stumme Nova (Linda Harrison).

Brent stiller seg mange av spørsmåla som Taylor gjorde i første filmen, men gjennomgår ei raskare og meir venleg tilvenning til apane enn astronautkollegaen. Eit møte med Nova tidleg i filmen gjer det klart for han at Taylor er eller har vore på planeten. Ei tredje historie i Beneath er gorillaene i Ape City som har planlagt å gå til krig mot det som måtte eksistere i The Forbidden Zone, eit uutforska område for apane.

Som tittelen så fint røper vil søkelyset bli retta mot det som skjer under overflata. Filmen gjer det lurt i å halde fram med nye utforskingar, og avsløringane om kva planet vi er på frå første film får mykje å seie. Det tyder ikkje at Beneath er ein like god film som forgjengaren sin, men eg set stor pris på at fantasi framleis er sentralt i utviklinga av filmen. Den er ein fin miks av oppdaging og spenning. Måten vi blir leia over frå første filmen, og desse to heng i lag på, er òg tilfredsstillande nok.

Nova er eit kapittel i seg sjølv. Linda Harrison var følgjesvennen til Charlton Heston i første filmen og gjekk i mesteparten eit par steg bak han, posterte og såg stort sett berre pen ut. Denne rolla held ho fram med i større grad i Beneath. Ho har ein stor plass i filmen, men lite å sei for protagonisten og avgjerslene hans. Denne objektiviseringa av kvinna og måten apekatten Zira i offentlegheit blir tilsnakka av ektemannen Cornelius, er ikkje mindre enn fascinerande og kunne gjort seg i nærare studie.

I lys av den nyleg kinolanserte Rise of the Planet of the Apes tok eg steget ut og byrja eit lenge etterlengta gjensyn med Planet of the Apes-filmserien frå 1968-1973. I løpet av fem innlegg skal eg oppsummere og synse om filmane produsert av Arthur P. Jacobs.

Planet of the Apes har ei tilrekkingskraft utanom det vanlege. Sidan Tim Burton i 2001 kom med den ikkje fullt så gode, men likevel interessevekkande nytolkinga av romanen til Pierre Boulle, har eg sett både den og 1968-versjonen fleire gonger. I tillegg til resten av den originale filmserien. 2001-versjonen har som den svake filmen den er blitt verre for kvar gong, mens 1968-versjonen ved tredje gjensyn har gått i motsett retning og er betre no enn første gong. Men sidan dette ikkje er meint å vere ei samanlikning går vi eit steg vidare.

Året er 3978 då Taylor (Charlton Heston) og resten av mannskapet på romskipet Liberty 1 landar på ein ukjent planet. Etter å ha reist frå jorda i 1972 har dei flydd gjennom verdsrommet i lysets hastigheit, som for å stadfeste ein teori om at tida for dei berre blir få månader når århundra på jordkloten flyg forbi.

I søken etter liv på planeten dei har landa på, møter Taylor og mannskapet på ein flokk ville menneske, som viser seg å vere på flukt frå siviliserte apekattar. I dette bakevendtland som Taylor kallar det, blir han fort ein trussel for leiarane i apesamfunnet. At eit menneske kan oppføre seg, snakke og i verste fall tenke er absurd og strid mot vitskap og religion for apane.

Taylor er ein manns mann og toler ikkje undertrykking. Metodane hans for å vinne fram og bli annerkjent som intelligent er diskutable, men samtidig ein styrke for filmen og det uforutsigbare.

Planet of the Apes fungerer godt som film på fleire plan. Det er spenninga i å utforske noko nytt og bakvendt i reisa til Taylor, med element av science fiction og mystikk og ein realitet som like gjerne kunne ha vore eit mareritt. Filmen tek òg opp problematikk som undertrykking, vranglære og religion som vitenskap.

Fantasi og det spektakulære bygg på ting eg kjenner til og gjer Planet of the Apes til ein film som eg lett tek til meg. Den held tilbake på mykje av bakgrunnshistoria og gir berre litt etter litt. Eit av kjenneteikna på god film er nettopp timing og porsjonering av det spennande og/eller interessante. Slik som ein god skrekkfilm er den som ikkje set lys på alle sidene ved eit monster og let det danse over skjermen i 90 minuttar, men brukar fantasien til publikum for å skremme.

Det skadar heller ikkje at eg har eit soft spot for Planet of the Apes, og ser mytologien og dens moglegheiter og motsigelsar i heilskap som sterkare enn dei individuelle filmane sine svakheiter (først og fremst deler av oppfølgjarane).

I 1972 kom Conquest of the Planet of the Apes, den fjerde filmen i Planet of the Apes-serien. Conquest fortalte ei historie om hundar og kattar som døydde ut, og ideen om å bruke apekattar som erstatningar for kjæledyr, og om opprøret som var starten til apeplaneten.

I 2011 er vi tilbake til perioden frå Conquest. Rise of the Planet of the Apes er eit nytt forsøk på å starte opp igjen Planet of the Apes-serien, og eit langt heldigare forsøk enn Tim Burtons Planet of the Apes frå 2001.

Som det ligg i tittelen og introduseringa av Conquest er dette ein film som på nytt fortel historia om oppstanden til apeplaneten. Rise fortel ei anna historie enn Conquest, ei om medisinske forsøk på dyr og ei skrekkhistorie om korleis tilfeldig tukling med naturen kan få fatale konsekvensar.

Realistiske spesialeffektar er ei av dei mange styrkane til Rise. Den viktigaste etter mi meining er oppbygginga. Rise har nye ting som skjer heilt fram til rulleteksten, og unngår å bli «50/50 god/kjip bakgrunnshistorie/obligatorisk kamp»-film, i mangelen på betre omgrep. Du veit, ein av dei mange superheltefilmane siste åra.

Så Rise er ein meget fengslande film. Den har overraskande mørke sider og desse klarar også å skygge over det faktum at filmen er PG-13. Den har god karakterbygging som det lønnar seg å få med seg. Her er det òg nikk til den originale serien og forsmakar på kva som kan følgje.

For mitt vedkommande er Rise of the Planet of the Apes den første av blockbuster-filmane i sommar som leverer varene på tvers av heile forløpet til filmen. Eit par småting kjennes ikkje heilt rett, men set minimale spor Rise som ein heilskap.

Den siste filmen i serien er og den svakaste. Filmen sluttar stort sett der han startar, noko som gjer den nesten meiningslaus. Det har gått 10 år sidan revolusjonen, menneske og apekattar lever i fred, men er ikkje fullstendig likeverdige. Apekattane går med ein skepsis til at menneska ikkje har anna for seg enn vald og krig i sin natur.

I sin søken etter å vite meir om foreldra sine, reiser Cæsar til The Forbidden City, som naturleg nok ligg i The Forbidden Zone. Eg hugsa avstanden gjennom ørkenen å vere lengre i «Planet of the Apes», men den har vel rett nok vakse ein del på 600 år. I The Forbidden City møter dei på overlevande menneske, som ikkje visste at det var fleire overlevande enn dei igjen, visa versa. Og det er ikkje eit vennleg møte.

Filmen gav meg ingenting nytt, og kunne like godt vore unngått. Med dette meinar eg i forhold til interssant informasjon og historie i forbindelse med Planet of the Apes sagaen. Det blir sagt at denne filmen eigentleg gir eit betre bilde av kva den eine TV-serien står for enn å vere ein verdig fortsetting på filmserien.

I ein av dei tidlegare filmane var det snakk om ei historie frå den gongen alle kattar og hundar på jorda var smitta og døydde av eit dødeleg virus. I savnet etter tapet av kjæledyra blei det etter kvart vanleg å ta til seg apekattar som kjæledyr, som gradvis viste seg å vere intelligente nok til å brukast til fleire ting. Levevillkåra til apekattane blei etter kvart lik slavar sitt liv, og det var ikkje lagt skjul på mishandling dersom dei ikkje lystra ordre. Men ein dag var det nok, ei ape stod fram og nekta å følge ordren, og revolusjonen var eit faktum.

Dette er grunnlaget for den 4. filmen i serien, og me følger Cæsar, barnet til Cornelius og Dr. Zira som kom til ei menneskedominert jord i 1973. Året no er 1991, og Cæsar har vokse opp i skjul under dekning av sirkuseigaren Ricardo Montalban sidan forrige film. Ingen har fatta mistanke om forvekslinga som skjedde i forrige film, før Cæsar opnar munnen offentleg.

Filmen vart eit steg i rett retning igjen etter «Escape from the Planet of the Apes». Det kjennes meir sci-fi ut, ettersom me har forflytta oss til eit 1991 sett frå 1972. Handlinga går for seg i ein moderne, pen og ryddig by, som diverre føles litt vel lite og studioaktig. Revolusjon er ofte forbunde med konfliktar, våpen og vald. Noko denne filmen har nok av, balansen blant opptøyer og prat er skeiv, men i motsett retning enn forrige film.

Me flyttar oss tilbake til jorda, året er 1973. To år etter Taylor sitt romskip blei sendt ut på den lange ferda. Eit romskip blir oppdaga ved kysten av California, og ut stig tre intelligente sjimpansar. Folk tek desse skapningane til seg, og dei blir umiddelbart nye mediefavorittar. Men alt er ikkje berre fryd og gammen, for det som har skjedd dei i underkant av 2000 åra i mellom 1973 og 3955 kan verke som ein trussel på menneska.

Settingen er ein av dei største forandringane i denne filmen i forhold til sine forgjengarar. I staden for ei meir primitiv og eksotisk framtid med ruinar og apelandsbyar får me det typiske USA på starten av 1970-talet. Dette er ikkje noko nytt og spennande, og gjer sitt til at resten må sette større inntrykk. Historien minnar meg veldig om den frå første filmen. Forskjellen er at her kjem apekattane til ei menneskeverd, og at menneska ikkje umiddelbart går til angrep på apekattane.

Det blei litt for mykje politikk og meir ein slags rømningsthriller enn eg hadde satt pris på. Eg vart litt utålmodig etter kvart, men hadde likevel ingen problem med å sjå ferdig filmen. Så det var ikkje dårleg.

Med unntak av eit par detaljar er eg godt fornøgd med denne filmen. Filmen fortset der «Planet of the Apes» slapp, og introduserar veldig kjapt ein ny karakter, Brent, som saman med Nova prøver å finne Taylor. Brent kom til planeten på same måte som Taylor, for å finne ut kva som skjedde med det romskipet, og krasjlanda så hardt at den andre astronauten døydde.

Fokuset til denne filmen ligg meir på bruk av våpen for bevaring eller til å oppnå fred, og kor dumt dette er. Filmen er sånn sett endå veldig aktuell. Elles bygg den og på ein del av dei same tinga som forrige film. Den er ikkje så nyskapande som forrige, og er tvilsomt ein film som gir nokon særleg god oppleving viss ein ikkje har sett den forrige. Har ein derimot det, så er dette absolutt god tidtrøyte, i ordets positive forstand. Og eg kan elles røpe så mykje som at slutten var godt overraskande.

«Planet of the Apes» har hittil appellerert ein del til meg, og eg sat oppslukt store deler av filmen i spenning av korleis det heile skulle utvikle seg vidare. Halve filmen gjekk unna som dugg for solen, og resten som … hmm … dugg for solen den og.